10 iyul 2025-ci il tarixində, Yaxın Şərqin diplomatik mərkəzlərindən biri olan Əbu-Dabi, Cənubi Qafqazda onilliklərdir davam edən gərginliyin yumşalmasına şahidlik etdi. Görüş təxminən 5 saat davam edib, birbaşa danışıqlar həm ikitərəfli, həm geniş nümayəndə heyətləri ilə paralel formatlarda keçib. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən bu görüş bir çox baxımdan tarixi və strateji əhəmiyyətə malik idi.

Bu bloq yazısında, həmin görüşün əhəmiyyətini, danışıqların mövzusunu, beynəlxalq reaksiyaları və mümkün nəticələri daha geniş müstəvidə təhlil edəcəyik.

İki liderin son görüşü bir müddət əvvəl sülh müqaviləsi layihəsinin razılaşdırılması ilə nəticələnmişdi. Lakin bu razılaşma imza mərhələsinə keçmədən əvvəl müəyyən əsaslı problemlər ortaya çıxmışdı. Əsasən:

Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycan ərazilərinə iddialar yaradan maddələrin mövcudluğu; Sərhədlərin tam şəkildə delimitasiya olunmaması; Nəqliyyat dəhlizləri (xüsusilə Zəngəzur) ilə bağlı qarşılıqlı etimadsızlıq; Regional güclərin (Rusiya, Aİ, ABŞ) maraq balansı. Əbu-Dabi görüşü məhz bu kontekst daxilində keçirildi və hər iki tərəfin öz maraqlarını qoruyaraq yaxınlaşma axtardığı bir platforma rolunu oynadı.

Sülh müqaviləsinin yekunlaşdırılması Mart 2025-də mətni razılaşdırılmış müqavilə işlənilərək iki lider sonda onu təsdiqləyib. Amma imzalanma zamanlaması hələ də qeyri-müəyyəndir. Sərhədin delimitasiyası və etimad yaradılması Hər iki lider sərhədin delimitasiyasına dair işçi qrupların davam etdirilməsinə qərar verib. Ümumi atmosfer “nəticəyönümlü və konstruktiv” adlandırılıb.  Nəqliyyat koridorları və Zəngəzur dəhlizi Bakı bu mövzuda konstruktiv yanaşdığını bildirib, rəsmi açıqlamalarda beynəlxalq (xüsusilə ABŞ təkliflərinin) nəzərdən keçirilməsi də qeyd olunub. Konstitusiya dəyişiklikləri (Ermənistan daxilində) Azərbaycan konstitusiyadan Azərbaycan ərazi bütövlüyünə dair istinadların çıxmasını tələb etsə də, bu məsələ hələ son mərhələyə keçirilməyib.

🔹 Gündəm və müzakirə mövzuları

1. Sülh Müqaviləsinin Təsdiqi

Mart ayında razılaşdırılmış mətndə müəyyən dəyişikliklərin edilməsi və hüquqi çərçivənin təsdiqlənməsi əsas prioritet idi. Görüşdə bu sahədə tərəqqi olsa da, rəsmi imza mərhələsinə keçilmədi. Bu, ehtimal ki, qarşılıqlı hüquqi və konstitusion dəyişikliklərin hələ reallaşmaması ilə bağlıdır.

2. Sərhədlərin Delimitasiyası

Hər iki tərəf, sərhəd məsələlərində texniki komissiyaların işini davam etdirməyə razılaşıb. Bu, ərazidə sabitliyin qorunması və hərbi toqquşmaların qarşısının alınması baxımından vacibdir.

3. Zəngəzur Dəhlizi və Nəqliyyat Bağlantıları

Azərbaycan, Naxçıvanla quru əlaqəsinin təmin olunmasını istəyir. Ermənistan isə bu məsələyə “suverenlik pozulmadan” yanaşmağı tələb edir. Görüşdə bu istiqamətdə konkret razılaşma əldə olunmasa da, müzakirələrin davam etdiriləcəyi bildirildi.

4. Ermənistan Konstitusiyasının dəyişməsi

Azərbaycan tərəfi, Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı olan ifadələrin çıxarılmasını tələb edir. Bu məsələ daha çox Ermənistanın daxili siyasi proseslərinə bağlıdır və Paşinyan üçün asan məsələ deyil.

Beynəlxalq Dəstək və Tərəfdaşların Rolu

Əbu-Dabi görüşü təkcə Bakı və İrəvan arasında deyil, həm də beynəlxalq güclər arasında maraq balansının qorunduğu bir formatda keçirildi.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri bu görüşə ev sahibliyi etməklə diplomatik neytrallığını və regionda artan nüfuzunu nümayiş etdirdi. Azərbaycan mənbələri “yüksək konstruktiv atmosfer” olduğunu bildirib. Ermənistan tərəfi görüşü “mənalı və müsbət” adlandırıblar. ABŞ və Aİ danışıqları alqışladı, xüsusilə ABŞ Dövlət Departamenti bunu “müsbət və gələcəyə ümidverici addım” kimi qiymətləndirdi. Rusiya bu görüşdə formal olaraq iştirak etməsə də, prosesi izlədiyini və maraqlı olduğunu bildirdi.

Sülhə doğru real addım, yoxsa sadəcə diplomatik jest?

Ən vacib suallardan biri budur: bu görüş real nəticələrə aparacaqmı, yoxsa növbəti siyasi manevr olaraq tarixə düşəcək?

Siyasi analizçilərə görə:

Əgər tərəflər imzalanmış sülh müqaviləsini rəsmi şəkildə hüquqi qüvvəyə mindirsə; Sərhəd delimitasiyası və nəqliyyat bağlantıları üzrə konkret planlar qəbul olunarsa; Və nəhayət, beynəlxalq strukturlar bu prosesə texniki və hüquqi dəstək göstərərsə, bu zaman danışıqlar sülhə real keçid rolunu oynaya bilər.

Əks təqdirdə isə bu görüş də əvvəlkilər kimi nəticəsiz qalacaq və tərəflər öz daxili siyasi təzyiqləri ilə baş-başa qalacaqlar.

Sonda – Ümid var!

Əbu-Dabi görüşü bu mərhələdə sülh müqaviləsinin imzalanması ilə nəticələnməsə də, üç vacib nəticə verdi:

Dialoqun dayanmaması. Beynəlxalq dəstəyin güclənməsi. Tərəflər arasında minimal da olsa, qarşılıqlı etimadın yaranması.

Bu azdırmı? Bəlkə də bəli. Amma 30 ilə yaxın düşmənçilik tarixindən gələn xalqlar üçün bu cür diplomatik görüşlər ümidin və sabitliyin başlanğıcı ola bilər.